ZABYTKI
i MIEJSCA PAMIĘCI NARODOWEJ...



Klasztor Karmelitów Bosych
w Zagórzu

       Wzniesiony został na szczycie zwanym Marymontem, z trzech stron otoczonym rzeką Osławą. Początki klasztoru sięgają 1700 r. a jego fundatorem był Jan Franciszek Stadnicki. Za początek fundacji uważa się dzień 7 sierpnia 1700 r. Budowa posuwała się bardzo szybko. Już w 1714 r. odbyło się uroczyste wprowadzenie karmelitów do nowego klasztoru, jednak prace budowlane przy kościele i klasztorze trwały do 1730 r. W ich wyniku powstał kompleks klasztorny, w skład którego wchodziły: kościół, budynek klasztorny, zabudowania gospodarcze. Całość otaczał mur obronny z systemem baszt. Za murami znajdował się jeszcze szpital, przeznaczony dla weteranów wojennych pochodzenia szlacheckiego. Klasztor w Zagórzu został wybudowany według planu zatwierdzonego dla konwentów mniejszych, natomiast świątynię zakonną wzniesiono i oparto na wymiarach zleconych dla kościołów większych. Kościół klasztorny posiadał specyficzną ośmioboczną nawę główną i dwie kaplice boczne.
       Okres świetności klasztor przeżywał do pierwszego rozbioru Polski. W czasie konfederacji barskiej klasztor stał się ostoją dla patriotów polskich. Podczas oblężenia przez wojska zaborców kościół i klasztor 29 listopada 1772 r. uległ spaleniu. Zakonnicy odrestaurowali konwent, jednakże polityka Austrii nie pozwoliła na powrót do dawnej jego świetności. W roku 1822 podczas sprzeczki przeora z jednym z zakonników doszło do pożaru, który strawił wiązania dachowe nad kościołem, klasztorem i domem poprawczym. W roku 1831 rząd austriacki zniósł klasztor w Zagórzu. Przez ponad sto lat klasztor niszczał. W roku 1956 próbę odbudowy podjął zakonnik Józef od Matki Bożej (Józef Prus), prowincjał karmelitów bosych. Jednak jego śmierć oraz decyzja Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Rzeszowie, na przeszło 50 lat zatrzymały odbudowę klasztoru. Po przejęciu tego obiektu przez gminę Zagórz, od 2000 r. trwają systematyczne prace mające na celu zabezpieczenie przed dalszym niszczeniem tego niezwykłego zabytku Podkarpacia.


Kościół pod wezwaniem
Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
w Starym Zagórzu

       Miejscowa legenda głosi, że kiedy Kazimierz Wielki w 1343 r. podjął wyprawę na Ruś celem przyłączenia do Polski Grodów Czerwieńskich, podczas postoju, we śnie miała ukazać mu się Matka Boska, zapewniając monarchę o sukcesie wyprawy. Król - jako wotum wdzięczności - miał nakazać wybudowanie w tym miejscu kaplicy, a podczas powrotu z wyprawy miał jakoby zostawić obraz zwiastowania, znajdujący się po dzień dzisiejszy w głównym ołtarzu świątyni.
     
Według źródeł historycznych początki świątyni zagórskiej sięgają roku 1697, kiedy to proboszcz parafii poraskiej ks. Piotr Głoski ufundował prebendę. Uposażenie kościoła powiększył kasztelan biecki Piotr Konstanty Stadnicki w 1724 r. W 1750 r. biskup przemyski Wacław Sierakowski erygował w Zagórzu samodzielną parafię.
       Obecny budynek kościoła został wzniesiony w połowie XVIII w. Jest to obiekt późnobarokowy, wzniesiony na planie prostokąta o trzyprzęsłowej nawie głównej. Prezbiterium jest węższe od nawy głównej, z przylegającą od lewej strony zakrystią. Fasada budynku jest prosta, z dwoma figurami świętych Piotra i Pawła i oknem oświetlającym chór. Ołtarz główny w prezbiterium jest późnobarokowy o rokokowej ornamentyce, zwieńczony jest rzeźbioną sceną Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny.
       W ołtarzu znajduje się łaskami słynący gotycko–renesansowy obraz Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny, malowany na desce lipowej temperą na zaprawie kredowej. Ołtarze boczne z początku XX w. stylizowane na wzór ołtarza głównego. Po lewej stronie znajduje się ambona pochodząca z początku XVIII w. bogato zdobiona, zwieńczona baldachimem. Na ścianach znajdują się obrazy pochodzące z zagórskiego klasztoru Karmelitów Bosych . W prezbiterium obraz Świętej Rodziny, w nawie głównej święty Antoni i Ekstaza Świętej Teresy oraz stacje drogi krzyżowej. W oknach znajdują się witraże, których fundatorem w 1939 r. był Bronisław Ludwik Baron Gubrynowicz.


Cerkiew pod wezwaniem św. Michała
w Zagórzu

        Pierwsze informacje historyczne o cerkwi w Zagórzu pochodzą z 1761 r. Obecny budynek cerkwi pochodzi z roku 1836. Jej fundatorem był Erazm Łobaczewski, a następnie Franciszek Truskolaski, właściciel Zagórza w XIX w. Świątynia trójdzielna jednonawowa, z wieżą od strony zachodniej. Prezbiterium węższe od nawy głównej zakończone półkoliście, z przylegającą od prawej strony zakrystią. Na uwagę zasługuje ikonostas oddzielający nawę główną od sanktuarium, gdzie znajduje się ołtarz i gdzie wstęp mają tylko duchowni. Do drugiej wojny światowej cerkiew była świątynią greckokatolicką. Po wojnie przekazana przez władze PRL wyznawcom prawosławia.


Cerkiew w Wielopolu

        Umiejscowiona naprzeciwko klasztoru na wzgórzu cerkiew greko–katolicka, zbudowana została w 1865 r. Budowla postawiona na planie krzyża greckiego, zwieńczona kopułą w części centralnej. Do najcenniejszych zabytków należy rokokowy obraz Zwiastowania Najświętszej Panny Maryi.


Stary cmentarz w Zagórzu

       Umieszczony 200 metrów powyżej kościoła. Znajdują się na nim kaplice grobowe rodziny Truskolaskich i Gubrynowiczów, oraz zabytkowe nagrobki z XX w. a także krzyż powstańczy, który upamiętnia najważniejsze wydarzenia historyczne. Obchodzone są tu lokalne uroczystości z okazji 3 Maja i 11 Listopada.


Kościół  pod wezwaniem
Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny
w Porażu

       Obecna świątynia wzniesiona została w 1784 r. a konsekrowany w roku 1853. Świątynia jednonawowa z prezbiterium zamkniętym absydą oraz przylegającymi kaplicą i zakrystią. Nad nawą znajduje się wieżyczka na sygnaturkę. W kościele znajduje się późnobarokowa ambona z końca XVII w. oraz kamienna chrzcielnica, częściowo wmurowana w ścianę prezbiterium.


Cerkiew  pod wezwaniem Spotkania Pańskiego
w Morochowie

       Wybudowana w 1837 r. jest przepięknym zabytkiem jednonawowej drewnianej cerkwi zrębowej z wieżą o konstrukcji słupowej. Do 1961 r. była świątynią greckokatolicką pod wezwaniem Matki Boskiej Gromnicznej. Wewnątrz XIX-wieczny ikonostas.. Najcenniejszym zabytkiem jest pochodząca z 1803 r. Płaszczenica. Cerkiew w Morochowie jest jednym z elementów “Szlaku Architektury Drewnianej”.


Mogiła żołnierzy WOP

       Znajdująca się na cmentarzu w Starym Zagórzu jest niemym świadkiem walk polsko–ukraińskich na terenie Podkarpacia pomiędzy Polakami a Ukraińcami. Jest miejscem pamięci zamordowanych przez Ukraińska Powstańczą Armię żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza i funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej, w miejscowości Jasiel, 20 marca 1946 r.


Hanusiska

       Naprzeciwko cegielni, po prawej stronie drogi Sanok – Lesko znajduje się jar Hanusisko. 27 lipca 1944 r. Niemcy rozstrzelali tu około 36 więźniów z sanockiego więzienia.


Zasław

        W okresie II wojny światowej stał się miejscem eksterminacji ludności narodowości żydowskiej. Jesienią 1940 r. zorganizowano na terenach opuszczonej fabryki celulozy obóz pracy przymusowej dla Żydów z terenu Sanocczyzny i Słowacji. W latach 1940–1943 przez obóz przewinęło się ok. 15 tys. więźniów. W 1943 r. Niemcy zlikwidowali obóz wywożąc część jego więźniów do obozu zagłady w Bełżcu, a resztę rozstrzelano obok starego cmentarza w Zasławiu. Obecnie w Zasławiu znajduje się tablica informująca o istnieniu obozu oraz pomnik, poświęcony pomordowanym.


Cmentarz żołnierzy radzieckich
w Nowym Zagórzu

       Obok szkoły Podstawowej nr 2 znajduje się około 60 grobów żołnierzy radzieckich oraz pomnik im poświęcony. W 1944 r. w budynku stacji kolejowej istniał szpital wojskowy dla ciężko rannych żołnierzy. Tych, których nie udało się uratować pochowano na pobliskim cmentarzu greko-katolickim.


Zahutyń

        W lesie na pograniczu Zahutynia i Doliny znajduje się kolejne miejsce zbrodni hitlerowskich z lat II wojny świtowej, upamiętnione obeliskiem. Poniżej tego miejsca, w 1942 r. Niemcy dokonali egzekucji 18 osób, wśród których znajdowali się także Romowie.


Góra “Gruszka”

       Przy drodze z Tarnawy do Leska znajduje się kolejne miejsce straceń. 5 lipca 1940 r. Niemcy zamordowali tu 115 osób z więzienia sanockiego. Obecnie znajduje się tam obelisk upamiętniający to wydarzenie.